Pieter Claesz

Meester van het stilleven in de Gouden Eeuw

27 november 2004 t/m 3 april 2005

Pieter Claesz (Berchem 1596/97 – Haarlem 1660) was één van de belangrijkste stillevenschilders in de zeventiende eeuw. Hij is de eerste kunstenaar die alledaagse voorwerpen, zoals een roemer en een tinnen bord, zo weet weer te geven dat er een betoverende schoonheid van afstraalt. De gevulde roemers glanzen in het zachte licht. De olijven, verse vruchten, knapperige broodjes en pasteien doen je het water in de mond lopen. Vele voorwerpen zijn echter niet toevallig gekozen. Ze verwijzen naar de kortstondigheid van het leven: de verwelkende bloem, het horloge, de schedel, het omgevallen glas, de smeulende kaars. Voor het eerst werd er een tentoonstelling gewijd aan de stillevens van Pieter Claesz, die zal bestaan uit circa 45 topstukken.

Ontbijtjes en banketjes
Het werk van Pieter Claesz, die zich in 1620 in Haarlem had gevestigd, is in drie perioden in te delen. Tot 1625 laten zijn stillevens een gedekte tafel zien met vaatwerk, drinkglazen, eetgerei, spijzen en vruchten. Het kleurgebruik is fris en helder. Daarna vindt er een opmerkelijke vereenvoudiging plaats. Het aantal voorwerpen wordt teruggebracht tot een enkel glas, een bord en een haring met een broodje. Het zijn verbeeldingen van een eenvoudige maaltijd. De soberheid die de zeventiende-eeuwse dominee vanaf de kansel preekte, lijkt terug te komen in deze ‘ontbijtjes’ en ‘banketjes’. Pieter Claesz is samen met Willem Heda de belangrijkste schilder van dit soort stillevens, die ook wel 'monochrome banketjes' genoemd worden omdat ze uitsluitend geschilderd zijn in grijze, bruine en groene tinten. Vooral Haarlemse meesters schilderden dit soort stillevens.

Pronkstillevens
Vanaf ongeveer 1640 maken deze stillevens plaats voor composities met een uitbundiger kleurgebruik. Het aantal voorwerpen neemt toe en toont een grote variëteit aan kostbare schalen en duur glaswerk, en een overdaad aan vruchten, bloemen, wild en gevogelte. Dit late werk inspireerde meesters als Jan Davidsz. de Heem, Abraham van Beyeren en Willem Kalf, die uitblonken met dit soort pronkstillevens. Pieter Claesz heeft met zijn schilderijen groot succes gehad en werd al tijdens zijn leven op grote schaal gekopieerd, geïmiteerd en nagevolgd.

Catalogus
De catalogus - 176 pagina's, 80 afbeeldingen in kleur, 20 in zwart-wit - werd uitgegeven door Waanders Uitgevers in Zwolle. De softcover catalogus (€ 27,50, ISBN 90 400 9005 X) is alleen verkrijgbaar in het Frans Hals Museum, de gebonden versie (€ 34,95, ISBN 90 400 9004 I) is ook verkrijgbaar in de boekhandel.

Sponsoring
De expositie werd mogelijk gemaakt door de ABN AMRO bank, J.C. Ruigrok Stichting, Merck Sharp & Dohme BV, de Mondriaan Stichting (HGIS-Cultuur programma van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen), de Stichting VSBfonds en het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Frans Hals Stichting en de gemeente Haarlem.

De tentoonstelling was na het Frans Hals Museum te zien zijn in het Kunsthaus in Zürich van 22 april t/m 21 augustus 2005 en in de National Gallery of Art in Washington van 18 september t/m 1 januari 2006. Publicaties