De Hollandse Michelangelo

Cornelis van Haarlem (1562-1638)

Geïnspireerd door het internationale Maniërisme en Italiaanse meesterschilders als Michelangelo werkte Cornelis van Haarlem in een maniëristische stijl. Hierbij worden figuren verfraaid door ze uit te rekken en in elegante, gedraaide en ingewikkelde houdingen weer te geven. De compositie van het schilderij en het weergeven van naakte lichamen lijken belangrijker dan het weergegeven verhaal. Cornelis van Haarlem beheerste deze stijl tot in perfectie en geldt als één van de meest uitgesproken maniëristische schilders in de Noordelijke Nederlanden.
In de tentoonstelling waren voor het eerst circa 45 werken van Cornelis van Haarlem bij elkaar te zien. De schilderijen waren onder meer afkomstig uit de National Gallery in Londen, de Gemäldegalerie in Berlijn en diverse particuliere collecties.
‘De Hollandse Michelangelo’ was te zien van 29 september 2012 t/m 20 januari 2013.


Cornelis van Haarlem (Haarlem 1562 – 1638)) bracht zijn leerperiode in zijn geboortestad door bij de veelzijdige schilder Pieter Pietersz. Daarna vervolgde hij rond 1579-80 zijn opleiding in Antwerpen bij Gillis Coignet. Op 21-jarige leeftijd keerde hij terug naar Haarlem, waar hij zich vestigde als zelfstandig schilder en vanaf het begin succesvol was. Van Haarlem vormde samen met de graveur Hendrick Goltzius en de kunsttheoreticus Karel van Mander in Haarlem een invloedrijk driemanschap dat aan de basis stond van een baanbrekende stroming: het Hollands maniërisme. Deze stroming speelde een uitermate belangrijke rol in de ontwikkeling van de Noord-Nederlandse kunst.
Van Haarlem vervaardigde veel schilderijen met scènes uit de Bijbel en de Griekse en Romeinse mythologie. De figuren zijn vaak gebaseerd op antieke beelden, waarvan hij een grote verzameling gipsen afgietsels bezat. Daarnaast had hij ook de beschikking over één van de schetsboeken van Maarten van Heemskerck (1498 – 1574) die vele tekeningen bevatten naar de antieke beelden die hij tijdens zijn verblijf in Rome had gemaakt.

Grootschalig drama
In zijn schilderijen, veelal vorstelijk van formaat, gaf Cornelis van Haarlem op sublieme wijze uitbeelding aan grootschalig drama. De kijker wordt overrompeld door een rusteloze compositie, uitgesproken kleureffecten, expressieve gebaren, heftige gemoedsaandoeningen en gezwollen naakten in gedraaide lichaamshoudingen. Zijn schilderijen vormen het overtuigende bewijs van zijn tomeloze artistieke nieuwsgierigheid. Ze vertegenwoordigen het Hollands maniërisme in zijn meest gedurfde en experimentele vorm.
Daarnaast maakte Cornelis van Haarlem ook goed getroffen portretten en schuttersstukken. Zo schildert hij al in 1583 een grote schuttersmaaltijd, waarin hij door compositie en gebaar een voor die tijd ongekende levendigheid weet te brengen. Hij liep in dit schilderij, met zijn levendige compositie en naturalistische portretten, duidelijk vooruit op de schuttersstukken die Frans Hals in de zeventiende eeuw zou schilderen.

Omstreeks 1600 treedt een nieuwe generatie kunstenaars aan die zich in thematiek niet langer richtte op mythologische verhalen of de bijbel. Ze verzetten zich tegen deze gekunstelde hofstijl en pompeuze religieuze kunst, die voornamelijk was bestemd voor belangrijke opdrachtgevers, en hebben meer oog voor profane, alledaagse onderwerpen, die een brede middenklasse - het nieuwe koperspubliek - aansprak. Er ontwikkelden zich nieuwe specialismen als het stilleven, het landschap, het stadsgezicht, het portret, het genrestuk. Onderwerpen die voor iedereen begrijpelijk en herkenbaar waren. Cornelis van Haarlem heeft deze vernieuwingen van zeer nabij meegemaakt en was er niet ongevoelig voor. Omstreeks 1630 schilderde hij aandoenlijke genrestukken op huiskamerformaat, zoals Knikkerende kinderen (1636) en Papetende kinderen (1637).
Publicaties